Odpowiedzialność członków zarządu w podmiotach leczniczych staje się coraz bardziej złożona. Finansowe ryzyka członków zarządu rosną proporcjonalnie do skali i formy działalności, a ich odpowiedzialność osobista może oznaczać w ostateczności utratę prywatnego majątku. W zależności do formy prawnej podmiotu może ona wynikać zarówno z przepisów kodeksu spółek handlowych, jak również ustawy o fundacjach czy stowarzyszeniach, a nie ustawie regulującej działalność leczniczą kończąc. Szczególnie szeroko jest ona definiowana w spółce kapitałowej, czyli sp. z o.o. lub akcyjnej. W tym artykule omawiamy zakres odpowiedzialności członków zarządu i sposoby ograniczenia ryzyk.
Członkowie zarządu odpowiadają za swoje działania i zaniechania m.in. na podstawie kodeksu spółek handlowych, ordynacji podatkowej, prawa pracy i kodeksu karnego. Organy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością podlegają art. 299 k.s.h., który wprowadza odpowiedzialność subsydiarną za zobowiązania spółki, gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna. Obowiązki członka zarządu w podmiocie leczniczym wykraczają poza standardowe zarządzanie, a bardziej skupiają się na prawidłowym nadzorze nad wieloma obszarami jego działalności – nie mówimy zatem wyłącznie o odpowiedzialności za naruszenie umowy spółki, ale również o szeroko rozumianej odpowiedzialności publiczno – prawnej.
Odpowiedzialność cywilna członków zarządu w spółkach kapitałowych opiera się na art. 293 k.s.h. i art. 483 k.s.h. Odpowiedzialność cywilnoprawna członków zarządu wymaga wykazania winy oraz działania sprzecznego z prawem lub postanowieniami umowy spółki. Odszkodowawcza odpowiedzialność członka zarządu obejmuje zarówno wyrządzenie szkody spółce jak i odpowiedzialności osobistej za jej zobowiązania.
Szkody wyrządzone spółce mogą polegać na przykład na zawarciu niekorzystnych umów dostawy sprzętu medycznego, środków i materiałów leczniczych lub kontraktów z NFZ oraz zaniechaniach członków zarządu w zakresie właściwego zarządzania finansami placówki, terminowego składania sprawozdań lub wdrażania wymaganych prawem procedur w podmiocie leczniczym.
Odpowiedzialność cywilnoprawna członków zarządu ma charakter odszkodowawczy – członkowie zarządu wobec spółki ponoszą odpowiedzialność solidarną. Oznacza to, że wobec spółki odpowiedzialność ponoszą wszyscy członkowie organów spółki uczestniczący w wadliwej decyzji, a sp. akcyjna bądź spółka z ograniczoną odpowiedzialnością może dochodzić naprawienia szkody od każdego z nich. W zarządzie spółki akcyjnej, gdzie jest więcej członków organów spółki, przypisanie winy staje się szczególnie istotne.
Odpowiedzialność majątkowa członków zarządu na gruncie art. 299 k.s.h. dotyczy spółki z o.o. Gdy majątek spółki nie wystarcza na pokrycie zobowiązań spółki, a egzekucja przeciwko spółce jest bezskuteczna, wierzyciele kierują roszczenia do prywatnego majątku menedżerów.
Członkowie zarządu odpowiadają wówczas za długi spółki całym majątkiem osobistym. Finansowe ryzyka członków zarządu obejmują roszczenia kontrahentów i zaległe zobowiązania spółki wobec US i ZUS. Majątek spółki powinien być monitorowany, a członek zarządu musi reagować na pogarszające się wskaźniki płynnościowe. Odszkodowawcza odpowiedzialność członka zarządu obejmuje także szkody wyrządzone spółce przez opóźnione ogłoszenie upadłości spółki.
Zobowiązania podatkowe spółki stanowią jeden z najpoważniejszych obszarów ryzyka. Zarząd podmiotu leczniczego odpowiada solidarnie za zaległości podatkowe na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej. Zobowiązania podatkowe spółki obejmują VAT, podatek CIT oraz zaliczki na PIT – w podmiocie leczniczym generują one wielomilionowe obciążenia. Członkowie kierownictwa odpowiadają za terminowe regulowanie wszelkich zobowiązań spółki.
Odpowiedzialność karna skarbowa stanowi odrębny reżim. Odpowiedzialność karna skarbowa dotyczy nierzetelnego prowadzenia ksiąg rachunkowych i nieterminowego składania deklaracji. Kodeks karny skarbowy przewiduje grzywny nakładane na członków zarządu i ograniczenie wolności. Odpowiedzialność karna skarbowa bywa szczególnie dotkliwa, gdy zarząd podmiotu zaniedbał raportowanie – członek zarządu musi liczyć się z konsekwencjami osobistymi. Zobowiązania podatkowe spółki powinny być traktowane priorytetowo, ponieważ odpowiedzialność karna skarbowa nie wygasa wraz z upadłością podmiotu leczniczego.
Odpowiedzialność karna członków zarządu wykracza poza kodeks karny skarbowy. Kodeks karny przewiduje m.in. sankcje za niegospodarność skutkującą wyrządzeniem szkody spółce (art. 296 k.k.) oraz za przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów (art. 270 – 277 k.k.). Zaniechania członków zarządu dotyczące terminowego złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki stanowią podstawę odpowiedzialności z art. 586 k.s.h. Zarząd spółki z o.o. odpowiada również za naruszenia prawa pracy i ubezpieczeń społecznych – Państwowa Inspekcja Pracy (PIP) lub ZUS może wnioskować o ukaranie menedżera. Zarząd spółki akcyjnej podlega analogicznym rygorom.
Sprawy spółki muszą być prowadzone rzetelnie – członkowie zarządu odpowiadają niezależnie od tego czy wykonują swoją funkcję na podstawie powołania, kontraktu menedżerskiego czy umowy o pracę. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna podlegają w tym zakresie takim samym zasadom. Kodeks karny surowo traktuje działania na szkodę podmiotu, a szkody wyrządzone spółce mogą skutkować karą pozbawienia wolności.
Wobec spółki odpowiedzialność wynika z obowiązku zachowania należytej staranności i dochowania lojalności przewidzianej w kodeksie (art. 300 k.s.h.) – członków zarządu obejmuje tzw. duty of care. Członkowie zarządu odpowiadają za każde działanie wyrządzające szkodę, a zaniechania członków zarządu w zakresie nadzoru mogą prowadzić dodatkowo do szkód w majątku spółki. Wobec wierzycieli spółki odpowiedzialność ma charakter subsydiarny, a długi spółki przechodzą na zarząd, gdy majątek spółki jest niewystarczający do ich zaspokojenia.
Naruszenie umowy spółki lub postanowienia umowy spółki dotyczące kompetencji zarządu prowadzą do zaostrzenia odpowiedzialności. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością traktuje naruszenie umowy spółki jako działanie bez umocowania. Odszkodowawcza odpowiedzialność członka zarządu rośnie, gdy zobowiązania spółki przewyższają jej aktywa, a sytuacja finansowa spółki grozi upadłością.
Członkowie zarządu odpowiadają wobec wierzycieli spółki, ale prawo przewiduje mechanizmy obronne. Członek zarządu musi wykazać przesłanki egzoneracyjne – ogłoszenie upadłości spółki we właściwym czasie lub brak winy. Członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność, chyba że wykażą te okoliczności, co skutkuje brakiem wobec spółki odpowiedzialnością finansową. Sytuacja członków zarządu w przypadku spółki z o.o. i spółki akcyjnej podlega analogicznym zasadom.
Ustawa o rachunkowości nakłada obowiązek prowadzenia ksiąg – wywiązanie się z nich zabezpiecza pozycję członka organu w przypadku kontroli skarbowej. Członkowie zarządu powinni dokumentować proces decyzyjny – postanowienia umowy spółki mogą rozszerzać katalog czynności wymagających wcześniejszej zgody wspólników. Zarząd spółki akcyjnej i zarząd spółki z o.o. korzysta przy podejmowaniu decyzji z business judgment rule.
Upadłość spółki i długi spółki to scenariusze, w których odszkodowawcza odpowiedzialność członka zarządu zależy od dokumentacji. Sprawy spółki prowadzone z należytą starannością chronią zarząd – członkowie organów spółki unikają w ten sposób roszczeń.
Zarząd spółki z o.o. i akcyjnej może zabezpieczyć swoje interesy skutecznym narzędziem, jakim jest polisa D&O – ubezpieczenie pokrywa nie tylko koszty obrony prawnej i ewentualne odszkodowania, ale również szereg innych kosztów prowadzonych postepowań regulacyjnych.
Standardowe OC działalności czy OC podmiotu leczniczego nie chroni członka zarządu jako osoby fizycznej wykonującej funkcje menedżerskie – odpowiedzialność członków zarządu wymaga odrębnej polisy OC zarządu (D&O). Przeciwko spółce roszczenia mogą kierować zarówno pacjenci, jaki i kontrahenci oraz instytucje publiczne. Część z nich może powodować odpowiedzialność osobistą członka organu podmiotu leczniczego – bez polisy D&O finansowe ryzyka członków zarządu oznaczają uszczuplenie bądź utratę ich majątku prywatnego.
